در مناظره پیرامون وضعیت خشک شدن دریاچه ارومیه چه گذشت؟

monazere-ormiehدلیل جالب سردبیر سبزپرس برای لذت بردن از مناظره دیروز!
حمیدرضا میرزاده
فکر نمی کنم هیچ کس لذتی که من از مناظره دریاچه ارومیه بردم را برده باشد.
من به این برنامه دعوت شده بودم اما به دلیل اینکه نام فامیلم را به اشتباه به نگهبانی سازمان داده بودند، با تاخیر به برنامه رسیدم و نتوانستم وارد استودیو 11 شوم. بالااجبار برنامه را در اتاقی که محل حضور همراهان است و در کنار همراهان برخی از شرکت کنندگان دیدم. حین پخش برنامه، شخصی که از روابط عمومی وزارت نیرو به همراه علرضا دائمی آمده بود، وقتی متوجه شد که میهمانان حاضر در استودیو به دعوت حاضران در مناظره آمده اند، برآشفت که «چرا به ما نگفتند که می توانیم میهمان معرفی کنیم»
سپس با دیدن اینکه حاضران برای گفته های آقای درویش و آقای کیخا دست زدند، شروع به غر زدن کرد که «محیط زیستی ها آدم های خودشان را آورده اند» دست آخر هم که مژگان جمشیدی خودش را مدیرمسئول سبزپرس معرفی کرد، سعی کرد اینطور القا کند که سبزپرس، تمام صندلی های استودیو را قبضه کرده! البته در گفته هایش سعی زیادی داشت تا سبزپرس را تحقیر کند! وقتی به او گفتم که من سردبیر سبزپرس هستم، کمی خودش را جمع کرد و دست به تلفن شد.
موقع مناظره دو نفره، سایر حاضران در مناظره به اتاقی آمدند که ما نشسته بودیم و در آنجا آقای دائمی داشت با استاندار آذربایجان غربی و نماینده اردبیل درباره مسایل دریاچه ارومیه و انتقال آب صحبت می کرد که آقای روابط عمومی آمد و در گوش دائمی چیزی گفت. با اینکه نشنیدم چه چیزی در گوشش گفت که دائمی جرفش را قطع کرد و نگاهی به خانم خبرنگاری که در اتاق حضور داشت کرد. من هم رو به دائمی که کنارم نشسته بود گفتم: «آقای دائمی ایشان بنده رو می فرمایند!»
خلاصه اینکه بعد از گفته های آقای درویش و مژگان جمشیدی و حاضران دیگر بر علیه وزارت نیرو، آقای روابط عمومی خیلی سعی کرد اعتراض کند که چرا فقط محیط زیستی ها به جلسه دعوت شده اند. کشیدمش کناری و گفتم: «یک عمر با لابی و رانت سعی کردید برنامه ها به نفع وزارت میرو تمام شود، این شد وضع مملکت. حالا یکبار هم شده بگذارید برنامه به نفع ما محیط زیستی ها تمام شود. شاید وضع کشور خوب شود!»
خوشحالی من از این بابت بود که برای یکبار هم که شده، روابط عمومی وزارت نیرو فهمید که بدون رانت و پارتی بازی، وزارت نیرو و مسئولانش هیچ حرفی برای گفتن ندارد و نمی توانند از عملکرد خود دفاع کنند. این مسئله را قبلا دائمی در جریان نشست خود با دانشجویان دانشگاه صنعتی شریف فهمیده بود. زمانی که آمار سدها در ایران را یک سوم آمار درج شده در سایت وزارت نیرو اعلام کرد که همان موقع یکی از دانشجویان در گوشی موبایلش سایت شرکت مدیریت منابع آب ایران را باز کرد و آمار رسمی سدهای ایران را با صا بلند اعلام کرد و گفت: «آقای دائمی الان دوره اینترنت است، آمار صحیح را بگویید!» که دائمی از اینکه دروغش رو شده بود بسیار عصبانی شد و البته «علم الهدی» یکی از مسئولان دانشگاه به شدت به آن دانشجو حمله کرد که «به میهمان بی احترامی کردی» و خارج از سالن او را تهدید به معرفی به کمیته انضباطی کرد.
با اینکه نتوانستم در استودیو حاضر شوم، امروز بسیار برای من خوشحال کننده بود چون وزارت نیرو فهمید بدون لابی و پارتی توان دفاع از عملکردش را ندارد و حتی نمی تواند به انتقادات پاسخ بگوید.
امیدوارم هرچه زودتر، مدیرانی که با لابی سنگین شرکت های سدساز و مجریان طرح های انتقال آب (که من به آنها می گویم شرکت های بتن ریز) برای همیشه از وزارت نیرو بروند. مدیرانی که با موجه ساختن پروژه های بی منطق این شرکت ها (نظیر بسیاری از سدها و طرح های انتقال آب) از حمایت های پشت پرده این شرکت ها برای ماندن در میز ریاستشان بهره می برند.

*****************************************************
مناظره بررسی دریاچه ارومیه/۴
درویش: انگشت اتهام را به سوی آسمان نشانه نرویم/ وضعیت دریاچه ارومیه از کل کشور به مراتب بهتر است

عضو هیات علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور تاکید کرد بحران دریاچه ارومیه بیش از خشکسالی و تغییرات اقلیمی،‌ ناشی از بهره‌برداری بیش از حد مجاز از منابع آب منطقه است.
خبرگزاری فارس: درویش: انگشت اتهام را به سوی آسمان نشانه نرویم/ وضعیت دریاچه ارومیه از کل کشور به مراتب بهتر است

به گزارش خبرنگار اجتماعی فارس، محمد درویش در برنامه مناظره گفت: اتفاقی که دارد در حوزه آبخیز دریاچه ارومیه با ۲/۵ میلیون هکتار وسعت، یعنی وسعت پنج برابر لبنان می افتد، در مقیاسی بزرگتر در کل کشور ما با وسعت یک میلیون و ۶۴۸ هزار هکتار در حال رخ دادن است.

وی ادامه داد: دلیل اهمیت این موضوع از منظر من به عنوان یک فعال محیط زیست این است که ارومیه ۷ میلیارد متر مکعب آب قابل استحصال داشت، در حالی که میزان کل آب قابل استحصال کشور ۱۲۶ میلیارد متر مکعب است،‌ یعنی وضعیت حوزه آبخیز ارومیه به مراتب از وضعیت کل کشور ما بهتر است.

وی افزود: اگر شهامت و جسارت این را نداشته باشیم که مهمترین مولفه های این بحران را شناسایی و کنترل کنیم، با وضعیتی مخرب تر در سطح وطن مواجه می شویم.

درویش همچنین گفت: مطابق آمارهای شرکت منابع آب و خاک ایران، دشت های بزرگ ما سالانه یک و نیم تا دو متر سطح آب زیرزمینی شان افت می کند. در حالی که آب ارومیه ۲۸ تا ۳۰ سانتی متر افت کرده و این بحران به وجود آمده است. این نشان می دهد که چه فجایع بزرگتری در کشور ما در زیر زمین رخ می دهد و ما از آنها بی خبریم.

عضو هیات علمی موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع کشور همچنین گفت: محیط زیست یک مسئله فانتزی نیست. اگر حال محیط زیست در هر کشوری خوب باشد، حال مردم خوب است و حال مردم که خوب باشد، شاخص های مربوط به سرزمین پیشرفت می کند. ما تمام تلاشمان را باید بکنیم که نگذاریم آب شیرین وارد دریاچه ارومیه به عنوان دریاچه آب شور شود.

وی عامل ایجاد بحران دریاچه ارومیه را چنین توصیف کرد: مهمترین عامل این بحران این بود که اوایل دهه هفتاد که وسعت اراضی کشاورزی زیاد شد، مسئولان اجازه دادند ۳۸۰ هزار هکتار زمین کشاورزی به حوزه آبخیز این دریاچه اضافه شود. با این روند فعلی،‌ ما دریاچه را از دست می دهیم و بخشی از آب شرب و توسعه خدمات و صنعت ما هم دچار مشکل می شود.

درویش تاکید کرد: تقصیر را گردن آسمان نیندازیم. درست است که ما با بحث تغییر اقلیم و خشکسالی روبرو هستیم، ولی وقتی می گویند ۲۴ هزار حلقه چاه غیر مجاز و ۷۲ سد کوچک و بزرگ در منطقه حفر شده و وسعت اراضی کشاورزی بیش از ۱۰۰ درصد زیاد شده،‌ آیا درست است که ما انگشت اتهام را به سوی آسمان نشانه برویم.

وی در پایان گفت:‌ما طی پنج سال گذشته ۲ متر از عمق آب دریاچه را از دست داده ایم. بنابراین باید قبول کنیم که چه اشتباهات مدیریتی مرتکب شده ایم و طراحی مهندسی حوزه آبخیز دریاچه را بر اساس توانایی بوم شناختی منطقه از نو تعریف کنیم.

****************************************************

جمعه 29 شهریور 1392 – 21:47:06 چاپ

امتیاز به مطلب 5 نفر

مقصریابی بی‌نتیجه برای مرگ دریاچه ارومیه در برنامه‌مناظره/ کشاورزی را صنعتی کنید، آب را دور نریزید

جامعه > محیط زیست – برنامه مناظره جمعه ۲۹ شهریور ۹۲ به بررسی دلایل خشک شدن دریاچه ارومیه و پیدا کردن راهکاری برای نجات آن اختصاص داشت. هرچند که نتیجه خاصی هم دربر نداشت.

به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین در این برنامه وحید جلال‌زاده، استاندار آذربایجان غربی، منصور حقیقت‌پور نماینده اردبیل در مجلس، علیرضا دائمی، سرپرست معاونت آب و آبفا وزارت نیرو، محمد درویش، فعال محیط زیست و عضو هیات علمی موسسه تحقیقات جنگل، ناصر قاضی‌پور، نماینده ارومیه در مجلس و احمدعلی کیخا، معاون محیط طبیعی سازمان محیط زیست حضور داشتند.

پیش از این گفته شده بود معصومه ابتکار، رییس سازمان محیط زیست و جواد جهانگیرزاده،‌ نماینده ارومیه در مجلس در این مناظره حاضر می شوند،‌ اما کیخا و قاضی‌پور جانشین این دو نفر شدند.

همچنین در این برنامه جای خالی نماینده ای از وزارت جهاد کشاورزی که نقش بزرگی در تغییر الگوی مصرف آب کشاورزی دارد، احساس می شد و البته چند بار از سوی شرکت کننده ها دراین باره گله شد. به عنوان مثال استاندار آذربایجان شرقی گفت: از جمله متهمین این قضیه وزارت جهاد کشاورزی است که هم اکنون نیز در این مناظره حضور ندارند.

چاه ها را ببندید، آب ارس هم نیاورید

در بخش پرسش و پاسخ مناظره، خبرنگار خبرآنلاین از حقیقت‌پور که مخالف انتقال آب از رود ارس بود و همچنین گفت که راهکار نجات دریاچه ارومیه، بستن ۳۰ هزار چاه حفر شده در دشت‌های اطراف دریاچه است، پرسید: راهکار شما این بود که 30 هزار حلقه چاه را تخته کنند و آب هم از ارس به مردم نمی دهید که در این صورت کشاورزی دو استان آذربایجان شرقی و غربی فلج می‌شود. پس مردم چه کار کنند نه آب می‌دهید نه چاه داشته باشد؟

حقیقت‌پور در پاسخ گفت: طراحی توسعه منطقه باعث شده دریاچه به این وضعیت برسد. شاید اگر آذربایجان غربی به سمت تجارت، خدمات گردشگری و کارهای تولیدی می‌بردیم و کمتر به کشاورزی فشار می‌آوردیم الان این معضل را نداشتیم پیشنهادم این است که اگر راندمان را اصلاح کنیم از همین راه 200 میلیون متر مکعب آب را ذخیره می‌کنیم. بیشترین تأکید من این است که مختصری بودجه را در اختیار استان قرار دهیم تا سیستم آبیاری را به سمت نوین تغییر دهیم.

در ابتدای همین بخش مدیرمسئول پایگاه خبری سبز‌پرس از دائمی پرسید: اشاره کرده‌اید ذخایر پشت سد‌ها 1.9 میلیارد متر مکعب است. می‌خواهم بدانم اگر لازم باشد آیا وزارت نیرو حاضر است آب بخشی از سدهایی که روی سه رودخانه اصلی دریاچه ارومیه یعنی آجی‌چای، سیمین رود و زرینه رود احداث شده را حداقل به مدت 5 سال و 50 درصد این آب‌ها را رها‌سازی کند؟ این چه جور‌ مقایسه‌ای است که 1.9 میلیارد متر مکعب آب پشت سدها است و از آن طرف دیگران می گویند دریاچه ارومیه 15 میلیارد متر مکعب کمبود آب دارد. فکر می‌کنم همه می دانند اتفاقی که افتاده نتیجه دو سه دهه سوء مدیریت بوده؟

دائمی در پاسخ به این سؤال گفت: مجموعه مخازن سدهای ما 1.9 میلیارد متر مکعب است اما آب موجود در سد‌ها کمتر از این رقم است و همین الان در همین فصل آب موجود پشت سد‌ها کمتر از 600 میلیون متر مکعب است. درست گفتید سه رودخانه اصلی را هم درست گفتید بیشتر آورده ما از رودخانه زرینه رود است بعد سمینه رود و آجی‌چای. بارها اعلام کرده‌ایم مادامی که مجموعه آن منطقه و به نوعی مردم حمایت کنند مخزن آب را به سمت دریاچه تخلیه می‌کنیم ولی این امر به دو پیش اقدام نیاز دارد. اولین اینکه باید مطمئن شویم آب به دریاچه می‌رسد چرا که الان زرینه رود 30 کیلومتر نسبت به دریاچه عقب‌نشینی دارد و عملا اگر آبی را رها کنیم در یک پهنه گسترده تبخیر می‌شود و به دریاچه نمی‌رسد.

سرپرست معاونت آبفای وزارت نیرو ادامه داد: حتما باید مجراها باز باشد و شرایطی فراهم شود و اگر آب شیرین ارزشمندی پشت سدها به دریاچه برسد و مؤثر باشد چرا که مؤثر بودن مهمتر از خود اقدام است. ما اکنون در مخزن دریاچه ارومیه 16 متر مکعب کمبود داریم که این مسئله با مخازن‌ سدهای ما به تنهایی قابل اجرا نیست باید با یک برنامه همه جانبه و پیوسته این امر را دنبال کنیم چرا که اگر 200 میلیون متر مکعب آب را هم رها کنیم تنها 1 سانت عمق دریاچه ارومیه افزایش می‌یابد.

در ادامه برنامه یکی از حاضران که خود را دانشجوی رشته مدیریت محیط از دانشگاه علوم تحقیقات معرفی کرد از قاضی‌پور پرسید: زمانی که شورای عالی سازمان محیط زیست منحل شد موضع دوستان چه بود و چه اقداماتی انجام دادند؟

قاضی‌پور در پاسخ گفت: کل مصوبات هیئت دولت را رد کردیم و یکی از تنش‌هایی که بین دولت و مجلس بود خودسری‌های دولت قدیم بود. در مجلس فراکسیون محیط زیست داریم که بنده عضو آن هستم و مخالفت خود را در آنجا اعلام کردم.

همچنین یکی دیگر از حضار که خود را دانشجوی رشته ارتباطات معرفی کرد خطاب به جلال‌زاده استاندار آذربایجان شرقی گفت: با توجه به اینکه دو سال از آغاز برنامه 5 ساله نجات دریاچه ارومیه می‌گذرد اما شاهدیم که هنوز پاکسازی دریاچه به عنوان مرحله اول اتفاق نیفتاده، لندی‌‌کرافت هنوز در دریاچه است، نخاله‌های پل میان‌گذر و زباله‌های دیگر وجود دارد و باید پرسید برای جلبک‌زدایی چه طرحی دارید.

او نمونه‌ای از نمک دریاچه مربوط به دو سال پیش با رنگ سفید و نمونه نمک مربوط به دو هفته پیش با رنگ سرخ را خطاب به جلال‌زاده نشان داد و گفت: «اکنون نمک دریاچه بیمار است چه فکری برای آن کرده‌اید؟»

جلال‌زاده در پاسخ گفت: البته براساس تفاهم‌نامه‌ها و برنامه نجاتی که تهیه شده بود اقداماتی انجام شده است و چیزی حدود 200 میلیارد تومان برای انتقال بین حوزه‌ای و کارهای عمرانی توسط وزارت نیرو هزینه شده است. عرض کردم در دو سال گذشته اراضی کشاورزی که مدرن شده و از غرق‌آبی به آبیاری قطره‌ای تغییر کرده به 25 هزار هکتار رسانده‌ایم. در سال 91 و 92 به دلیل کمبود اعتبارات افت داشتیم اما در باروری ابر‌ها وزارت نیرو و سازمان محیط زیست مدیریت کردند که عدد و رقم دست خودشان است.

در جدول زیر، بخش نخست سخنان شرکت کننده ها در مناظره را می خوانید؛
نام اظهار نظر
وحید جلال‌زاده/ استاندارد آذربایجان غربی حال دریاچه ارومیه این روزها اصلاً خوب نیست و وضعیت را بحرانی می‌کند، دریاچه ارومیه روزگاری یکی از مناطق دیدنی و جایگاه حضور پرندگان بود، مردم در کنار این دریاچه احساس آرامش می‌کردند. دریاچه ارومیه یکی از تالاب‌های کنوانسیون رامسر است و در سطح کشور نیز به عنوان پارک ملی یاد می‌شود. سالیان سال است که این دریاچه مادر منطقه و کشور بوده است و نابودی آن این غم و اندوه را به دل دوستداران محیط‌زیست راه داده است. سه دهه از موضوع دریاچه ارومیه غفلت شده است. سد‌سازی توسعه کشاورزی، مدیریت منابع آب و تحقیقات اقلیمی از جمله عوامل موثر و کاهش آب دریاچه ارومیه بوده است. تغییرات اقلیمی بیش از سایر موارد حائز اهمیت است، توزیع نامرتب و به هم خوردن توزیع بارش نیز از جمله مواردی است که منجر به تغییرات اقلیمی شده است.

هم اکنون به جای بارش برف در بخش عمده‌ای از حوزه آبخیز دریاچه ارومیه شاهد بارش باران هستیم و این مدیریت منابع آب را برهم می‌زند. تغییرات اقلیمی دست ساز بشر است. هم اکنون شاهد این هستیم که دام‌ها در مراتع به میزان 2.5 برابر بیشتر از حد معمول چرا می‌کنند و این منابع طبیعی را از بین می‌برد. هم اکنون 70 درصد مساحت دریاچه ارومیه از سمت جنوب کاملا خشک شده است و نجات این دریاچه نیازمند همکاری تمامی بخش‌ها است.

منصور حقیقت‌پور/ نماینده اردبیل برنامه ریزی غلط و مقطعی و همینطور استعدادیابی غیر کارشناسی و غیر منطقی باعث شده است که دریاچه ارومیه با یک بیماری روبرو شود. دریاچه ارومیه 14 میلیون مترمکعب کسری آب دارد و اگر مدیران به درستی برنامه‌ریزی می‌کردند دچار این مشکل نمی‌شدیم. مصوب کردند که زمین‌های کشاورزی از 110 هزار هکتار به 450 هزار هکتار افزایش یابد که این اقدام به ضرر دریاچه ارومیه بود. طرح‌ریزی‌هایی برای احداث سدهای فراوان که هم‌اکنون نیز 65 سد در دستور ساخت است، لطمه زیادی به دریاچه‌ها می‌زند.

بعضی از مدیران باعث شدند که آبخوان دریاچه ارومیه تبدیل به آبکش بشود. 30 هزار چاه در مناطق ارومیه حفر شده است که این اقدام غیرقانونی است. در صورتی که محیط زیست و محیط‌بانان به وظایف خود به درستی عمل می‌کردند شاهد چنین اقدامی در دریاچه ارومیه نبودیم.

احیای دریاچه ارومیه باید بر پایه کار کارشناسی و علمی باشد، معتقدم انتقال آب از حوزه ارس به دریاچه ارومیه غیر اصولی و کارشناسی است. حیات قریب به نیم میلیون نفر که از این آب استفاده می‌کنند، به خطر افتاده است.

علیرضا دائمی/ سرپرست معاونت آبفا وزارت نیرو دریاچه ارومیه در سال 74 به بالاترین میزان آب خود رسیده بود و متأسفانه در سال 87 به شدت میزان آب دریاچه کاهش پیدا کرد. هم اکنون با خشکسالی شدیدی روبرو هستیم که این خشکسالی 14 سال است که در دریاچه ارومیه ادامه دارد ولی با این حال توسعه کشاورزی در منطقه متوقف نشده است. خشکسالی و کم‌آبی دریاچه ارومیه با توسعه کشاورزی و همچنین احداث مخازن و سد‌ها بی‌ارتباط نبوده است که باید به این موضوع توجه ویژه‌ای کرد.

خشکسالی دریاچه ارومیه به موضوعات متعددی چون تغییر اقلیم آب و هوا ارتباط دارد و این در حالی است که در حال حاضر درجه حرارت دریاچه ارومیه روبه افزایش است. مطالعات نشان می دهد درجه حرارت دریاچه ارومیه 2 درجه بیشتر شده است که باید در این زمینه راهکارهای لازم اندیشیده شود.

راه‌حل‌های پیشگیری از خشکسالی بیشتر دریاچه ارومیه در سه دسته بررسی شده است به طوری که در بخش اول باید مردم حوزه هکاری لازم را در مصرف آب بهینه داشته باشند. نکته بعدی این است که در حال حاضر انتقال آب بین حوزه‌ای در دستور کار قرار دارد که البته این موضوع ضوابط و قوانین خود را دارد که البته در این زمینه باید مطالعاتی صورت گیرد و نه باید بدون مطالعه طرح انتقال بین حوزه‌ای برای آبرسانی در دریاچه ارومیه صورت گیرد. برنامه‌هایی که مورد تأیید محیط زیست برای حفظ دریاچه ارومیه در دستور کار است برنامه‌های متنوعی است که در حال حاضر مورد بررسی قرار می‌گیرد.

محمد درویش/ عضو هئیت علمی موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع کشور اتفاقی که دارد در حوزه آبخیز دریاچه ارومیه یعنی پنج برابر لبنان می افتد، در مقیاسی بزرگتر در کل کشور ما با وسعت یک میلیون و 648 هزار هکتار در حال رخ دادن است. دلیل اهمیت این موضوع از منظر من به عنوان یک فعال محیط زیست این است که ارومیه 7 میلیارد متر مکعب آب قابل استحصال داشت، در حالی که میزان کل آب قابل استحصال کشور 126 میلیارد متر مکعب است،‌ یعنی وضعیت حوزه آبخیز ارومیه به مراتب از وضعیت کل کشور ما بهتر است. اگر شهامت و جسارت این را نداشته باشیم که مهمترین مولفه های این بحران را شناسایی و کنترل کنیم، با وضعیتی مخرب تر در سطح وطن مواجه می شویم.

مطابق آمارهای شرکت منابع آب و خاک ایران، دشت های بزرگ ما سالانه یک و نیم تا دو متر سطح آب زیرزمینی شان افت می کند. در حالی که آب ارومیه 28 تا 30 سانتی متر افت کرده و این بحران به وجود آمده است. این نشان می دهد که چه فجایع بزرگتری در کشور ما در زیر زمین رخ می دهد و ما از آنها بی خبریم. محیط زیست یک مسئله فانتزی نیست. اگر حال محیط زیست در هر کشوری خوب باشد، حال مردم خوب است و حال مردم که خوب باشد، شاخص های مربوط به سرزمین پیشرفت می کند. ما تمام تلاشمان را باید بکنیم که نگذاریم آب شیرین وارد دریاچه ارومیه به عنوان دریاچه آب شور شود.

مهمترین عامل این بحران این بود که اوایل دهه هفتاد که وسعت اراضی کشاورزی زیاد شد، مسئولان اجازه دادند 380 هزار هکتار زمین کشاورزی به حوزه آبخیز این دریاچه اضافه شود. با این روند فعلی،‌ ما دریاچه را از دست می دهیم و بخشی از آب شرب و توسعه خدمات و صنعت ما هم دچار مشکل می شود.

تقصیر را گردن آسمان نیندازیم. درست است که ما با بحث تغییر اقلیم و خشکسالی روبرو هستیم، ولی وقتی می گویند 24 هزار حلقه چاه غیر مجاز و 72 سد کوچک و بزرگ در منطقه حفر شده و وسعت اراضی کشاورزی بیش از 100 درصد زیاد شده،‌ آیا درست است که ما انگشت اتهام را به سوی آسمان نشانه برویم. ما طی پنج سال گذشته 2 متر از عمق آب دریاچه را از دست داده ایم. بنابراین باید قبول کنیم که چه اشتباهات مدیریتی مرتکب شده ایم و طراحی مهندسی حوزه آبخیز دریاچه را بر اساس توانایی بوم شناختی منطقه از نو تعریف کنیم.

ناصر قاضی‌پور/ نماینده ارومیه در مجلس در مناظره بررسی وضعیت دریاچه ارومیه که هم‌اکنون از شبکه یک سیما در حال پخش است ضمن تقدیر و تشکر از صدا و سیما به منظور برپایی این مناظره اظهار داشت: با سؤال حیدری مجری این برنامه مبنی بر اینکه از آب بخش کشاورزی به منظور احیای دریاچه ارومیه کاسته شود مخالف هستم. من و سایر نمایندگان خانه ملت معتقدیم که ایران توان احیای تمامی تالاب‌ها و دریاچه‌ها را دارد البته در این باره باید همت کافی وجود داشته باشد. بحث مجلس تنها به احیای دریاچه ارومیه ختم نمی‌شود و سایر تالاب‌ها را نیز در بر می‌گیرد. وزیر نیرو و رئیس سازمان محیط زیست هر دو به عنوان مسئول لزوما می‌بایست که در این مناظره حضور می‌یافتند چرا که طی 20 سال گذشته مجوزها در زمان این دو مسئول صادر شده است. وزیر نیرو از سوی رئیس جمهور به عنوان رئیس کارگروه احیای دریاچه ارومیه منصوب شده است. ایم درحالی است که وزیر نیرو متهم همین قضیه است.جنگ آینده جنگ نفت نیست بلکه جنگ آب‌هاست. 7.48 متر از ارتفاع آب دریاچه ارومیه کاسته شده است. به دنبال خشک شدن دریاچه ارومیه چندین هکتار از زمین‌های کشاورزی خشک می‌شود و در نهایت کارخانه‌ها تعطیل می‌شود و همین مسئله منجر به کوچ اجباری 3 میلیون نفر از مردم آذربایجان خواهد شد.

عدم مدیریت صحیح آب علت اصلی خشکسالی است. بنده به عنوان نماینده مجلس به هیچ عنوان راضی نیستم که از یک قطره آب کشاورزی کاسته شود. از وزارت نیرو و سازمان محیط زیست انتظار می‌رفت که آب رودخانه‌ها را به سمت دریاچه ارومیه وصل کنند و یا اینکه از دستگاه‌های تولید کننده ابر به صورت کامل استفاده کنند.

احمد‌علی کیخا/ معاون محیط‌ طبیعی سازمان حفاظت از محیط زیست حتی اگر انگشت اتهام تمام دستگاهها در خصوص خشک شدن دریاچه ارومیه به سمت سازمان محیط زیست باشد ما از مطرح شدن محیط زیست به عنوان مسئله کلان کشور استقبال می کنیم. در خصوص دریاچه ارومیه یک رویکرد این است که مقصر چه کسانی هستند که همان طور که به عوامل مختلف اشاره شد تغییرات آب و هوا که باعث کاهش 15 تا 20 درصدی نزولات در این حوزه شده یکی از عوامل است اما این تغییر اقلیم تنها در ایران اتفاق نیفتاده و در تمام جهان روی داده است اما کاری که کشورها باید بتوانند انجام دهند این است که خود را با این شرایط وفق دهند.

در حال حاضر امرار معاش بسیاری از مردم ارومیه در بخش کشاورزی با نیاز آبی 3.5 میلیارد متر مکعب یعنی کمی بیش از حقابه تالاب ارومیه است که این نشان می دهد در کشور ما هیچ هماهنگی با شرایط اقلیمی اتفاق نیفتاده و بدون توجه به مسائل زیست محیطی تنها به توسعه و کشاورزی فکر کرده ایم.

برخی افراد انتقال آب بین حوزه ای را راه حل نجات دریاچه ارومیه معرفی می کنند، پر کردن این دریاچه باعث از بین رفتن بحران نمی شود بلکه کاری که باید بکنیم این است که برای مدیریت بهینه آب برنامه ریزی شود چرا که هر چقدر هم آب به دریاچه برسانیم با این وضعیت مصرف، خیلی زود از بین خواهد رفت و دردی از دریاچه دوا نمی کند.

منابع آب زیرزمینی در تمام کشورها به عنوان ذخیره آبی ملل محسوب می شود اما در کشور ما نه تنها در مورد ارومیه بلکه زاینده رود، هامون، بختگان، شادگان و دیگر تالاب ها، در آینده نزدیک به علت مصرف ذخایر آب زیرزمینی با چاه های مجاز و غیرمجاز با این مشکل روبرو خواهیم شد.

بسیاری از کارشناسان شروع بحران دریاچه ارومیه را از دوران مدیریت دکتر ابتکار معرفی می کنند، در حال حاضر نامه هایی که در آن زمان، به امضای ابتکار برای معاونت های رئیس جمهور و وزیر نیرو مبنی بر پیش بینی شرایط فعلی و از بین رفتن گونه آرتمیا به عنوان شاخص اکولوژیکی این دریاچه ارسال شده به همراه دارم که نشان می دهد از همان زمان دکتر ابتکار نسبت به این مسئله هشدار داده بود ولی کو گوش شنوا!

همان گونه که وزارت دفاع وظیفه دفاع از مرزهای کشور را دارد محیط زیست نیز وظیفه برقراری امنیت پایدار در کشور را به عهده دارد.

در بخش دوم مناظره، مرتضی حیدری، مجری از میهمانان برنامه چند سوال پرسید و تلاش کرد آنها را به چالش بکشد.

در جدول زیر بخشی از این اظهار نظرها را می خوانید؛

منصور حقیقت‌پور/ نماینده مردم اردبیل

– انتقال آب از رودخانه ارس به دریاچه ارومیه با موانع جدی روبرو است و باید به قوانین و مقررات موجود توجه کرد. تعداد قابل توجه ای روستا و عشایر در مجاورت دریاچه ارومیه از سال‌های قبل از انقلاب شکل گرفته است که باید توجه ویژه‌ای به این موضوع شود. ما معتقد هستیم علاج زنده کردن دریاچه ارومیه تخریب حوزه ارومیه نیست و باید راهکارهای لازم در این زمینه اندیشیده شود.

– یک راه حل این است که بر اساس سرمایه گذاری های 40 سال گذشته، مسئولان حقابه اردبیل را کنار بگذارند و آب مازاد را از موضع حاکمیتی بررسی و نیاز سنجی کنند و هر حوزه ای مازاد آب را نیاز داشت،‌ چه آذربایجان غربی باشد چه شرقی و چه اردبیل، به آن بدهند.

–  در بحث انتقال آب آزاد رودخانه ارس به حوزه آبخیز دریاچه ارومیه باید گفت که آیا برآورد اقتصادی این پروژه را انجام داده‌اید؟ باید دید که ارس آب اضافی دارد یا نه، اگر داشت باید 3 میلیون متر مکعب را انتقال داد. عملیاتی کردن این پروژه مستلزم صرف چهار هزار میلیارد تومان است. تحقق این امر مستلزم 250 هزار مگاوات برق است که این امر هزینه قابل ملاحظه‌ای را می‌طلبد. با این حساب قیمت تمام شده آب در ارومیه به بیش از 1500 تومان می‌رسد و در این صورت باید گفت اگر هم کشاورزان این منطقه طلا هم بخواهند بکارند نمی‌توانند جوابگوی این قیمت باشند.

– هم اکنون راندمان آب در باغات ارومیه 35 درصد است این در حالی است که راندمان آب در مغان برابر 90 درصد است.

– ما با ارقام ناچیزتر می توانیم از سیستم بهینه آبیاری در مزارع و باغات استفاده کنیم و می توانیم 200 میلیون متر مکعب در خود ارومیه آب تولید کنیم تا تعادل بخشی بین آب شیرین و شور برقرار شود.

– باید سد سازی‌ها و مطالعه آن متوقف شود ضمن اینکه باید از تبخیر بیش از حد آب جلوگیری به عمل آید ضمن اینکه باید به موضوع کمربند سبز توجه ویژه‌ای شود. یکی دیگر از اولویت‌های محدوده دریاچه ارومیه جمع‌آوری فاضلاب‌های این حوزه است.

علیرضا دائمی/ سرپرست معاونت آبفا وزارت نیرو – انتقال آب بین حوزه‌ای آخرین راهکار برای رفع مشکل دریاچه ارومیه است و ما معتقدیم باید مطالعات دقیقی در این خصوص صورت گیرد.

– هم اکنون در ایلام 45 درصد کاهش بارندگی داریم و از این رو نمی‌توان دریاچه وان و سووان را به لحاظ علمی با دریاچه ارومیه مقایسه کرد.

– اولین سازمانی که مشکل دریاچه ارومیه را به صورت جدی مطرح کرد وزارت نیرو بود. گزارشات مربوط به دریاچه ارومیه به دهه 70 بر می‌گردد و در آن اعلام شده بود که بهترین روش کار بهینه کردن مصرف آب است. متأسفانه هم اکنون در بخش کشاورزی از روش غرق‌آبی استفاده می‌شود و منابع طبیعی کشور به راحتی در دست مصرف‌کنندگان قرار می‌گیرد.

نادر قاضی‌پور/ نماینده ارومیه – مطالعات انتقال آب در وزارت نیرو به طور ناقص انجام شده است. رودخانه ارس رودخانه عظیمی است و در زمان طغیان خسارات فراوانی به استان وارد می کند، هر چند وزارت نیرو مدیریت خوبی بر این رودخانه ندارد. سد در آذربایجان شرقی است،‌ مدیریت آن در آذربایجان غربی و بهره برداری از آب آن در اردبیل است! ما راضی نیستیم یک درخت در دشت مغان خشک شود. اما نه به قیمت اینکه دریاچه ارومیه را خشک کنیم. امروز مشکل ما خشکسالی و کم آبی است، اما ممکن است فردا بارش خوبی داشته باشیم و مشکل دریاچه حل شود و رود ارس هم طغیان کند و همه روستاها را زیر آب خود ببرد. این نشان می دهد که وزارت نیرو بلد نیست کار کند، فقط بلد است آب بفروشد. چرا آب استان ما را به نیروگاه ها و ذوب آهن می دهید؟ شما 27 متر مکعب از آب دریاچه را به استان های دیگر می برید که خودش به اندازه حجم آب یک دریا است و می خواهید ما را فلج کنید؟

– امسال باید حداقل 300 میلیون متر مکعب به این دریاچه می‌رسید که نرسید. قرار نبود آب را ببرند به استان‌های دیگر و زمین‌های کشاورزی خودشان را آب یاری کنند خبر دارم 40 هزار هکتار زمین‌های گل فرج که شیبشان به سمت ارس است به نام احیای دریاچه ارومیه و با پول دریاچه ارومیه برای افراد خاص آبیاری شده است.

– به هیچ وجه برای احداث سد و تخریب دریاچه تلاش نکردیم بحث ما احداث آب بندان بود تا برای جلوگیری از سیلاب‌ها و زمین‌های کشاورزی استفاده شود سدهای ارومیه را تعطیل کردند و بعد در آذربایجان شرقی سد زدند.

– من زمان احداث جاده دریاچه ارومیه، کارمند محیط زیست و دو دوره نماینده مجلس بوده ام. شما در ارومیه زندگی نکرده اید و برای ما از این کاخ شیشه ای تصمیم می گیرید. آن جاده حیات و ممات زندگی ماست. ما گاهی ساعت ها مشکل تردد و امنیت داشتیم. ما در این کارگروه وزیر راه و شهرسازی را داریم که ایشان باید می آمد و توضیح می داد که چرا طرح ساخت جاده را کاملا اجرا نکرده است. در ایجاد بحران دریاچه ارومیه همه مقصر هستند.
– آقایان هیچ سرمایه گذاری کلانی در استان ما ندارند. هیچ کارخانه بزرگی با کارگران بالای 1000 نفر در استان ما نیست. 99 درصد سرمایه گذاری استان توسط بخش خصوصی است و این در حالی است که مردم ما سالانه چندین میلیارد دلار با صادرات میوه ارز وارد کشور می کنند. ما شش سال است از لحاظ کنسانتره رتبه اول را در کشور داریم. کشت و صنعت مغان یک کشت و صنعت ویژه و صنعتی است.

محمد درویش/ عضو هیات علمی موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع کشور – بر اساس این تفکر که استان خوزستان 30 درصد تمام آب های سطحی را جذب می کند، تعداد زیادی سد در این استان احداث شده و ببینید چه بلایی سر خوزستان آمده است. تمام تالابهای خوزستان با مشکل عظیم روبرو شده، از جمله تالاب شادگان که تالاب بین المللی ماست. یک میلیون نفر نخل در اروند کنار خشک شده است. این طرز تفکر و شیوه مدیریت در کشوری که در کمربند خشکسالی دنیا قرار دارد و ممکن است تفاوت ریزش های آسمانی در آن طی دو سال بین 60 تا 70 درصد باشد،‌ تفکر خطرناکی است. ما تنها در صورتی مجاز به انتقال آب بین حوزه ای هستیم که خطر مرگ مردم وجود داشته باشد! هزینه این انتقال ها سرسام آور است. کدام کشاورز با آب 2.8 دلار می تواند روی پای خود بایستد؟

– وضعیت دریاچه ارومیه از وضعیت سایر نقاط کشور به مراتب بهتر است. میانگین تبخیر این حوزه 1000 میلیمتر است، در حالی که میانگین تبخیر کشور 2000 میلیمتر است. راندمان کشاورزی در کشور ما 30 درصد و ضایعات آن 35 درصد است. اگر ما این همه هزینه انتقال آب را صرف افزایش بهره وری کشاورزی می کردیم و راندمان آن را به حد استاندارد می رساندیم، این کشاورزی می توانست با همین میزان آب سه برابر اکنون بازدهی داشته باشد.

– سازمان محیط زیست از وزن لازم در سبد تصمیم گیری های دولت برخوردار نیست. محیط زیست را به راحتی دور می زنند. من در سال 86 برای بررسی منطقه به سد باران دوز رفتم و در آن زمان سد در حال ساخت بود،‌ در حالی که در سال 82 محیط زیست اولین هشدار را نسبت به ساخت این سد داده بود. در آن بازدید، مدیر کل محیط زیست استان به من گفت که به من گفته اند اگر با ساخت این سد مخالفت کنی، ما دیگر کلا مدیر کل محیط زیست در استان نمی خواهیم.

– بنده به شدت با پیشنهاد استاندار آذربایجان غربی در خصوص باور‌سازی و انتقال آب به دریاچه ارومیه مخالف هستم. باید در رفع مشکل دریاچه ارومیه مردم را در تصمیم‌گیری‌ها دخالت دهیم و تصمیم‌گیری به جای آنها بپرهیزیم.

وحید جلال‌زاده/ استاندار آذربایجان غربی من از همان ابتدا مطالبی را گفته‌ام. هر منطقه شرایط خاص خود را دارد و اگر همان میزان بارش دریاچه وان (ترکیه) که میزان افزایش دما و بحث کشاورزی و آبخیزداری را مقایسه کنید مطمئنا اتفاقی که در ایران افتاده در ترکیه نیفتاده است. همکاران من اخیراً بازدیدی را از همان منطقه داشتند که نشان می داد آبخیزداری و سفره‌های زیرزمینی تغذیه شده است در حالیکه 13 درصد منابع طبیعی ما آبخیزداری است. انتقال بین حوزه‌ای راه اول نیست و مطالعه شده که یک پروژه از جنوب استان آذربایجان غربی آب را به دریاچه ارومیه بیاورد.
– اینکه منابع آبی برای نجات دریاچه ارومیه به‌ویژه در یکی دو سال اخیر کم اختصاص پیدا کرده شکی نیست. از سال 87 که در اجلاس «باری» تفاهمنامه‌ای بین وزرا اجرا شد و بعد در سال 89 دولت یک کارگروهی به ریاست معاون اول با اختیارات رئیس جمهور طبق قانون اساسی و هیئت دولت اختیاراتی را به کارگروه اختصاص داد.- باید آب بهینه به کشاورز داده شود. ما الان 93 درصد آب مصرفی‌مان در حوزه کشاورزی است و اگر یک سوم این آب به شکل کشاورزی مدرن و تحت فشار ارائه شود در حقیقت آب مناسب و بهینه در اختیار کشاورزان قرار می‌گیرد.- پیش از سال 88، 25 هزار هکتار از اراضی استان آذربایجان غربی تحت فشار بوده که هم اکنون این رقم به 50 هزار هکتار افزایش یافته است. در سال 57 استان آذربایجان غربی جمعیتی بالغ بر 700 هزار نفر داشت اما هم اکنون این رقم به 3 میلیون و 25 هزار نفر رسیده است و عمده فعالیت شهروندان این ناحیه را فعالیت‌های کشاورزی تشکیل می‌دهد.- برخی فقط به نام دریاچه ارومیه دقت می‌کنند و فکر می‌کنند که ما می‌گوییم آب را به ارومیه بدهیم. این در حالی است دریاچه ارومیه دارای سه حوزه آبخیز است. پیش از انقلاب اسلامی در حوزه آبخیز دریاچه ارومیه فقط دو سد وجود داشت اما هم اکنون ما شاهد احداث 5 سد در این حوزه هستیم.

– مردم ارومیه نیاز داشتند که ترددشان به مرکز کشور و پایتخت کوتاهتر شود و مشکلات امنیتی شان حل شود. اما مقامات محلی در هر دوره تصمیم گیرنده نهایی برای جاده شهید کلانتری نبوده اند.
احمدعلی کیخا/ معاون محیط طبیعی سازمان محیط زیست – مکاتباتی اکنون در دست دارم که از سال 79 به امضای خانم ابتکار رئیس محیط زیست وقت رسیده که خطرات را به وزیر نیروی وقت و معاون اول رئیس جمهور در آن زمان تمام پیش‌بینی‌ها و اتفاقاتی که الان افتاده را گوشزد کرده بودند و همان زمان هشدار داده شده بود که اگر این روند ادامه پیدا کند دریاچه ارومیه را از دست خواهیم داد.

– خیلی جلسه گذاشتیم و صحبت کردیم واقعیت این است که مردم انتظار دارند کاری کنیم و مشکل حل شود. آیا آقایان منکر این می‌شوند که بعد از انقلاب و از سال 58 تا 90 سطح زیر کشت کشاورزی از 158 هزار هکتار به 450 هزار هکتار رسیده. حتی دیروز رقمی به من دادند که سطح زیر کشت کشاورزی اکنون به 680 هزار هکتار می‌رسد یعنی 4 برابر قبل از انقلاب که هر هکتار به طور متوسط 10 هزار مترمکعب آب می‌خواهد یعنی 4 تا 5 میلیارد مترمکعب آب را به بخش کشاورزی برده‌ایم.

– آمار داریم تولید کشاورزی بالا رفته است ولی به چه قیمتی! یکی از هزینه‌های این امر از دست دادن دریاچه ارومیه است که باید شهامتش را داشته باشیم و آن را بپذیریم. ما را مجبور کردند و سد زدند و آب را انتقال دادند الان باید بپذیریم که احیای دریاچه ارومیه مثل یک جراحی بدون هزینه نمی‌شود و مردم، مجلس و دولت همه باید هزینه آن را بپذیرند حتی طرح مدیریت و محافظت از تالاب‌های در مجلس هشتم و نهم مطرح شده و قرار است آن را به عنوان لایحه از طرف دولت ببریم که خانم ابتکار آن را پذیرفته‌ است.

–  ما معتقدیم مدیریت منابع آب در کشور مثل هر منبع دیگری بهتر است مدیریت علمی باشد تا اینکه ما تحت فشارها و غیره تصمیم بگیریم. در مواردی نه فقط نمایندگان محترم، بلکه سایر گروه ها طرحی را بدون اینکه همه ملاحظات را طی کند، مصوب می کنند و در لایحه دولت هم ذکر می شود. حتی یک سند برای جاده دریاچه ارومیه نمی توانید بیابید که سازمان حفاظت محیط زیست آن را تایید کرده باشد،‌ چون چنین چیزی هرگز رخ نداده است.

– باید بپذیریم که اشتباه کرده‌ایم و بعد به دنبال راه‌کار باشیم. مشکل دریاچه ارومیه نه تنها توسط دولت و مجلس بلکه با همراهی دولت و مجلس و مردم و همکاری سایر دستگاه‌ها عملیاتی است. نباید با تصمیم‌گیری‌های خود مشکل کشاورزان را افزایش دهیم و در صورت آسیب دیدن کشاورزی مردم آذربایجان باید هزینه آن توسط دولت پرداخت شود.

در بخش پایانی مناظره، به انتخاب حاضران در برنامه نادر قاضی پور و محمد درویش به مناظره دو نفره پرداختند

در جدول زیر مهمترین بحث های مطرح شده از سوی این دو نفر را می خوانید

نام اظهار نظر
نادر قاضی‌پور – استان ما در منطقه ای واقع شده که با عراق همسایه است، کشوری که سال ها است دولت مرکزی ندارد و ناامن است. مناطق کردنشین ترکیه هم که همسایه ما هستند،‌ وضعیت مشابهی دارند. بنابراین ما در سال های گذشته برای رونق کشاورزی خود امنیت کافی نداشتیم که البته با زحمات برادران نیروی انتظامی، وضعیت الان خیلی بهتر شده است.
– مردم آذربایجان قبلا در زمستان ها برای کار به جنوب کشور یا کویت می رفتند، ‌اما الحمدلله در خود کشور کار می کنند و نتیجه زحمتشان عاید وطنشان می شود.در سال های 77، 78 و 79، برای سه سال متوالی ورودی آب دریاچه ارومیه کاهش یافت و خشکسالی اثرات ناگوار بسیاری داشت، به طوری که 4.5 میلیارد متر مکعب آب دریاچه کاهش یافت. مسئولان زیست محیطی آن زمان کجا بودند؟ مسئولان استان عملکرد بسیار بدی در سال 90 داشتند و مشکلات زیادی به استان و دریاچه وارد کردند.- به جز جلسات فرمالیته صدا و سیما،‌ هیچگاه معاونان وزارت نیرو، محیط زیست،‌ وزارت کشور و مسکن و شهرسازی و سایر دستگاه های مسئول در ارومیه جلسه تشکیل نداده اند تا کارهایی که انجام نداده اند،‌ مثل لایروبی سیمینه رود و زرینه رود و …. بررسی شود.
– هر کاری هم که تا کنون برای نجات دریاچه ارومیه انجام شده، توسط نمایندگان مجلس بوده،‌ اما به دلیل عدم همکاری دولت این طرح های نمایندگان مجلس عقیم مانده است. ما با انتقال آب شرب مخالف نیستیم،‌ اما با انتقال آب شور به نیروگاه ها و بخش صنعتی مخالفیم. چرا شما محیط زیستی ها با این کار مخالفت نکردید؟

– هم‌اکنون سونامی نمک آغاز شده است. در این میان آذربایجان شرقی بیش از آذربایجان غربی آسیب می‌بیند.
– روزانه در شهرستان‌ها چندین چاه پلمب می‌شود و 2.5 میلیارد آب دریاچه ارومیه به سایر بخش‌‌ها انتقال داده می‌شود.
محمد درویش تالاب کانی‌برازان یک تالاب اقماری است و چند سال پیش داشت خشک می شد. همین بچه های محیط زیست رفتند با مردم منطقه حرف زدند و گفتند اگر به جای شلیک با اسلحه به پرندگان، بخشی از حقابه خود را به تالاب بدهید و باعث نجات آن و بازگشت پرندگان مهاجر شوید، هم سبب تقویت منطقه و هم نجات تالاب می شوید.
با تعامل محیط زیست و همکاری مردم این اتفاق افتاد و مردم کانی برازان الان می گویند این تالاب خون ماست. اگر این ظرفیت سازی در حوزه جاده شهید کلانتری دریاچه ارومیه هم می شد و مردم را محرم می دانستیم و نگاه امنیتی را از تشکل های مردم نهاد برمی داشتیم،‌ مردم بهترین ابزار و مولفه برای نجات دریاچه بودند تا برای یک مدت 5 تا 10 ساله فعالیت کشاورزی خود را به نفع دریاچه ارومیه کاهش دهند.
– ما فکر می کنیم اگر آب شیرین به دریاچه شور برود،‌ حرام می شود. در سال 74 همایشی در تبریز برگزار و پیشنهاد شد آب از دریاچه ارومیه به ارس انتقال یابد تا از شر این غده سرطانی خلاص شویم. اما مدیریت حوزه چشم خود را بست و اجازه افزایش مساحت اراضی کشاورزی شد.
– من می پذیرم که سازمان حفاظت محیط زیست هرگز نتوانسته به وظایف خود طبق اصل 50 قانون اساسی عمل کند. این اصل می گوید محیط زیست لازمه حیات مردم است. سازمان محیط زیست به عنوان نهادی فراتر از وزارتخانه ها باید بر وزارت نیرو نظارت می کرد و هشدار می داد و اگر وزیر به وظایف خود عمل نمی کرد، موضوع را به مجلس ارجاع می داد. خود نمایندگان هم وظیفه نظارتی دارند و به جای اعتراض به اینکه چرا سدها در فلان استان است و در استان ما نیست، باید بر روند احداث سدها نظارت می کردند.

– شما مرتب به انتقال آب شور به بخش صنعت اعتراض دارید، در حالی که طبق آمارها تا 90 درصد آب دریاچه ارومیه دارد به کشاورزی اختصاص می یابد و صنعت تنها 4 درصد تخصیص آب دارد. این در حالی است که کشاورزی ما با بضاعت فعلی مثل یک کودک نابالغ است که دارد منابع را می بلعد و بازدهی کافی ندارد.

– در عهدنامه بالی مقرر شد 1.8 میلیارد متر مکعب از آب دریاچه ارومیه را آذربایجان غربی، 300 میلیون متر مکعب را آذربایجان شرقی و 800 میلیون متر مکعب را کردستان تامین کند. آیا استان شما به تعهدات خود طبق این عهدنامه عمل کرده است؟

– ماجرای غرب کشور (بین‌النهرین) به این دلیل بوجود آمد که دولت ترکیه از ضعف دولت عراق سوء استفاده کرد و حقآبه دجله و فرات را کاهش داد و همین مسئله باعث شد تا چشمه‌های گرد و خاک از 6 مورد به 24 مورد افزایش یابد. ترکیه متوجه نیست که آب کالای زیستی است در حالیکه نفت کالای اقتصادی است. باید به مردم پایین دست احترام بگذاریم.  به همین دلیل است که با طرح بارورسازی ابرها مخالف هستم.

– سیبی که از آذربایجان غربی صادر می‌شود 6 برابر سیب تاکستان آب مصرف می‌کند. در واقع صادر کردن سیب همان صادر کردن آب است.

**************************************
ormiehاجتماعی > محیط زیست
در برنامه مناظره عنوان شد؛
مدیریت ناصحیح آب اصلی ترین عامل خشکی دریاچه ارومیه/ انتقال آب بین حوزه ای غیر علمی است

کارشناسان محیط زیست، وزارت نیرو، بخشهای غیردولتی، مجلس و استانداری، مدیریت ناصحیح منابع آب را به عنوان اصلی ترین عامل خشکی دریاچه ارومیه عنوان کردند و انتقال آب بین حوزه ای را اقدامی غیر علمی در جهت نجات این دریاچه دانستند.

به گزارش خبرنگار مهر، برنامه مناظره شبکه یک سیما، امروز به موضوع بررسی وضعیت دریاچه ارومیه اختصاص داشت.

میهمانان این هفته برنامه مناظره، کیخا معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان محیط زیست به عنوان مسئول از این سازمان، وحید جلال زاده استاندار آذربایجان غربی، نادر قاضی پور نماینده مردم ارومیه در مجلس شورای اسلامی، علیرضا دائمی سرپرست معاونت آب و آبفای وزارت نیرو، محمد درویش فعال محیط زیست و عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور و منصور حقیقت پور نماینده مردم اردبیل در مجلس شورای اسلامی هستند.

برنامه مناظره با رویکردی اجتماعی، اقتصادی و سیاسی هر هفته ساعت 16.30 تا 19 روی آنتن شبکه یک سیما می رود که با توجه به بحران پیش روی دریاچه ارومیه، برنامه امروز به این موضوع اختصاص داشت.

برپایه این گزارش، دریاچه ارومیه از طریق 11 رود تغذیه می‌شود. این دریاچه جزو ده دریاچه کم نمک کره زمین است. تغییر ماهیت دریاچه ارومیه را به عنوان بزرگترین پدیده بیابان‌زایی قرن ارزیابی می‌کنند. شرایط کنونی در دریاچه ارومیه در 40 سال اخیر بی‌سابقه بوده است. برخی نقش عامل انسانی را در این تغییر ماهیت دخیل می‌دانند.

انتقال آب از رود ارس و دریای خزر و بارورسازی ابرها را به عنوان راهکارهایی مطرح کرده‌اند اما تاکنون اقدامی نشده است.کارگروهی ویژه در دولت یازدهم زیر نظر وزارت نیرو برای نجات دریاچه ارومیه تشکیل شده است.

امروز بحران دریاچه ارومیه غم و اندوهی بر دل مردم منطقه گذاشته است

وحید جلال زاده استاندار آذربایجان غربی آغازگر این مناظره بود. حال دریاچه ارومیه اصلا خوب نیست و وضعیت بحرانی را طی می‌کند. این دریاچه یکی از مناطق دیدنی و یکی از بهترین حیات‌های وحش بوده است. در گذشته مردم احساس آرامش داشتند. به عنوان یکی از ذخیره‌گاه زیست کره در سازمان بین‌المللی یونسکو مطرح شده است. یک پارک ملی است.

وی افزود: سالیان سال این دریاچه مادر مردم و منطقه بوده است. امروز بحران دریاچه ارومیه غم و اندوهی را بر دل همه گذاشته است. موضوع دریاچه ارومیه سه دهه است که در باره آن غفلت کرده‌ایم و از کشاورزی و منابع آبی آن غفلت شده است.

استاندار آذربایجان غربی با انتقاد از مدیریت منابع گفت: امروز باید مسئولان اعداد و ارقام ارائه دهند. آن‌چه که قابل توجه است تغییرات اقلیمی بوده که باعث کاهش بارندگی و توزیع نامرتب و به هم خوردن بارش شده است. در حقیقت در بیشتر روزهای زمستان ما بارندگی داریم و ذخیره برق کم است . تنظیم مصرف و مدیریت آب به هم خورده است.

وی ادامه داد: تغییر اقلیمی دست ساز است، بارندگی و دمای هوا ارتباط مستقیمی با یکدیگر داشته و موضوع منابع طبیعی و سبز بودن مراتع در این راستا قابل توجه است. تنها نباید موضوع کشاورزی را مطرح کرد. بلکه منابع طبیعی نیز دستخوش این بحران است.

وی گفت: دام منطقه بیش از 2 برابر افزایش یافته است . در سال گذشته ما مطالعات زیادی بر روی این دریاچه انجام داده‌ایم و هم اکنون کارگروهی با حضور وزیر نیرو درباره مطالعه وضعیت دریاچه ارومیه تشکیل شده که می‌توان گفت باب مطالعه در این باره باز است.

جلال زاده اظهار داشت: حیات وحش این منطقه نیز دستخوش بحران است که درباره دریاچه می‌توان گفت 70 درصد مساحت ان از سمت جنوب خشک شده است و تنها ما از جاده شهید کلانتری شاهد آب هستیم که مردم و مسئولان برای نجات دریاچه ارومیه باید اقدام کنند.

انتقال آب از حوزه ارس کاری غیر علمی و غیر اقتصادی

منصور حقیقت پور نماینده مردم اردبیل در مجلس شورای اسلامی نیز گفت که دریاچه ارومیه بر پایه قواعد طبیعی دارای حیات منطقی بود و ارتباط منطقی بین آب شور دریاچه و آب خوار منطقه برقرار بود اما برنامه‌ریزی غلط بدون لحاظ استعدادها و آمایش استان باعث شد تا دریاچه ارومیه این وضعیت را پیدا کند.

وی افزود: دریاچه ارومیه 14 میلیارد متر مکعب کسری آب دارد که اگر مسئولان استان و برنامه‌ریزان در دوران گذشته تصمیمات صحیحی می‌گرفتند امروز شاهد این وضعیت نبودیم افرادی که اجازه توسعه بخش کشاورزی از 1000 هکتار به 450 هزار هکتار را صادر کردند و افرادی که طرح ساخت سدهای فراوان را در دستور کار قرار دادند امروز باید در برابر وضعیت فعلی این دریاچه پاسخگو باشند.

حقیقت پور ادامه داد: مدیرانی که اجازه دادند 30 هزار چاه عمیق در منطقه حفر شود در صورتی که جابه‌جایی دستگاه حفاری در این منطقه غیرقانونی است و افرادی که در طول این سال‌ها در برابر وظایف قانونی خود در بخش محیط زیست کوتاهی کردند در برابر وضعیت امروزی دریاچه ارومیه پاسخ دهند.

نماینده مردم اردبیل با اشاره به این که علائم دریاچه ارومیه را باید در استان آذربایجان غربی یافت، گفت: انتقال آب از حوزه‌های دیگر به دریاچه دیگر غیر علمی و غیر کارشناسی است و منجر به احیا نمی‌شود، برای نجات این دریاچه از وضعیت فعلی نیازمند تغذیه آب‌خانه‌ها هستیم. بنابراین انتقال آب از حوزه ارس به دریاچه ارومیه غیر علمی و غیر اقتصادی بوده واشکالات بسیاری را به لحاظ فنی و حقوقی دارد.

وی ادامه داد: انتقال آب از حوزه ارس به دریاچه ارومیه حیات نیم میلیون جمعیت را که در پایین دست رودخانه ارس در حوزه اردبیل ازاین آب استفاده می کنند به خطر می‌اندازد همچنین ما برآورد مناسبی از میزان حقآبه درباره رودخانه ارس در اختیار نداریم بنابراین می‌توان با یک اقدام دسته‌جمعی دریاچه را زنده کرد.

این نماینده مجلس تاکید کرد که اقدامات غیر سیستمی و تصرفات بخشی در گذشته، باعث شد تا دریاچه ارومیه امروز این وضعیت را پیدا کند.

مصرف آب را بهینه کنیم/ 92 درصد مصارف آب مربوط به بخش کشاورزی است

در ادامه مناظره درباره نجات دریاچه ارومیه علیرضا دائمی سرپرست معاونت آب و آبفای وزارت نیرو عنوان کرد: مباحث خود را در 3 قسمت ارائه می‌کنم قسمت اول مبنی بر اینکه چرا این پدیده اصلا رخ داده است، دریاچه ارومیه در سال 74 بالاترین ارتفاع آب را در بر داشت به شکلی که مشکلات زیادی را برای منطقه ایجاد کرده بود. در سال 87 به بعد با سرعت میزان کاهش این دریاچه شروع شد که خشکسالی شدیدی را نیز همراه داشت که 3 سال ادامه داشته است. متاسفانه این خشکسالی 14 سال است که همچنان ادامه دارد ولی در منطقه توسعه متوقف نشده است. یعنی هم بحث کشاورزی با سرعت ادامه دارد و هم مباحث توسعه و موارد دیگر…

وی تصریح کرد: در خصوص اثراتی که بر روی دریاچه بوده است ابتدا توسعه کشاورزی است، احداث مخازن سد موثر بوده است زیرا سدها مصرف‌کننده آب نیستند ولی تامین آب شرب برای مصارف، صنایع و کشاورزی را برعهده دارند و طبعا این توسعه بی ارتباط نبوده است در بحث خشکسالی هم مبحث تغییر اقلیم اثر داشته است میزان بارندگی به طور متوسط 380 میلیمتر در سال بوده و این عدد در 4 و 5 سال اخیر که در حال حاضر فرآیند خشکسالی دریاچه توسعه پیدا کرده است به 305 میلیمتر کاهش یافته است و امسال هم تقریبا به زیر 300 میلیمتر رسیده است و سال آبی در پایان شهریورماه به اتمام می‌رسد.

دائمی اظهار داشت: درجه حرارت نیز افزایش یافته است اندازه‌گیری‌ها و مطالعاتی که صورت گرفته است نشان می‌دهد دو درجه گرمایش دریاچه ارومیه بیشتر شده است و این دو درجه حجم تبخیری را که ایجاد می‌کند بسیار چشم‌گیر است. الگوی بارندگی نیز تغییر کرده است که توضیح آن را دادم همه این موارد باعث شده است که دریاچه رو به شرایط بسیار بد است و نیمی از دریاچه خشک شده است. عمق دریاچه به حداقل رسیده است.

وی درباره راه‌حل‌هایی که می‌توان برای نجات دریاچه ارومیه داشت عنوان کرد: این راه‌حل‌ها در سه دسته در وزارت نیرو در حال بررسی هستیم. دسته اول این است که مردم حوزه باید کمک کنند مصارف آب در حوزه باید بهینه شود ما الان در شرایطی که دریاچه در موقعیت بسیار بدی است و همه می‌دانند که حوزه دریاچه ارومیه یک حوزه بسته است و حوزه‌های بسته در کشور محدود داریم مانند کاسه‌ای است که تمام میزان بارندگی در آن در نهایت به دریاچه می‌رسد و وقتی مصارفمان بیشتر باشد بیشترین آسیب به کفه طبیعی که دریاچه است می‌خورد.

دائمی تصریح کرد: نکته بعد ما اگر بتوانیم مدیریت آب کشاورزی که 92 درصد مصارف آب در حوزه را در بر می‌گیرند یعنی از این 6 میلیارد آبی که در آن حوزه داریم بخش عمده‌ای از آن در کشاورزی مصرف می‌شود و طبعا حق دریاچه به خوبی رعایت نمی‌شود این نکته اول. نکته دوم درباره انتقال بین حوزه‌ای است و انتقال بین‌حوزه‌ای ضوابطی دارد و هم در مراجع بین‌المللی بر آن صحه گذاشته شده است و هم در داخل کشور مصوباتی برای این کار داریم. البته انتقال بین حوزه‌ای باید حتما مطالعه شود و اگر دارای آسیب‌های زیست‌محیطی یا مباحث اقتصادی یا بحث حوزه دهنده باید حتما مد نظر قرار بگیرد در هر صورت بدون مطالعه هیچ طرح انتقال بین حوزه‌ای نباید به اجرا در آید.

دائمی با بیان اینکه بخش کشاورزی 92 درصد مصارف آب در این حوزه را به خود اختصاص می دهد، یادآور شد: اگر بتوانیم مصرف آب کشاورزی را به درستی مدیریت کنیم طبعا حق دریاچه به خوبی رعایت می شود چرا که بخش عمده ای از حقآبه آن در بخش کشاورزی مصرف می شود.

وی با بیان اینکه انتقال آب بین حوزه ای یکی از راه حل های نجات دریاچه ارومیه است که البته این راه حل ضوابطی دارد که هم در مراجع بین المللی و هم در داخل کشور مصوباتی برای آن داریم اما بدون مطالعه و بدون توجه به آسیب های زیست محیطی و اقتصادی که انتقال آب بین حوزه ای در پی خواهد داشت، اجرای آن صحیح نیست.

سرپرست معاونت آبفای وزارت نیرو افزود:از آنجایی که شرایط مشابه دریاچه ارومیه در دیگر نقاط دنیا نیز وجود دارد به عنوان مثال در ایالت متحده آمریکا نیز دریاچه بزرگی با این شرایط وجود دارد که باید از الگوها و راهکارهای آنها برای بهبود وضعیت ارومیه درس بگیریم.

شهامت معرفی مولفه های تاثیرگذار در فاجعه دریاچه ارومیه را داشته باشیم

محمد درویش فعال محیط زیست، با اشاره به بزرگی اتفاقی که در حوزه آبخیز دریاچه ارومیه افتاد، گفت: اتفاقی که در حال حاضر در حوزه آبخیز دریاچه ارومیه در حال وقوع است بسیار بزرگ است، این اتفاق در مساحتی به بزرگی 5 برابر کشور لبنان در حال وقوع است.

وی در ادامه با اشاره به آب قابل استحصال از دریاچه ارومیه گفت: 7 میلیارد متر مکعب از 130 میلیارد متر مکعب آب قابل استحصال در کشور مرتبط با دریاچه ارومیه است و این نشان دهنده اهمیت دریاچه ارومیه در آب قابل استحصال کشور است.

این مدرس دانشگاه با بیان اینکه باید شهامت معرفی مولفه‌های تاثیرگذار در این فاجعه را داشته باشیم، گفت: اگر نتوانیم مولفه‌های این مساله را با شهامت معرفی کنیم با وضعیتی به مراتب بدتر از این روبه‌رو خواهیم شد. ما در حال حاضر در 70 دشت بزرگ کشور بین 1/5 تا 2 متر از سطح آب زیرزمینی را از دست داده‌ایم و این در حالی است که در دریاچه ارومیه این میزان کمتر از 30 سانتی‌متر است و این مساله نشان دهنده از دست رفتن دیگر منابع آب در کشور است که به دلیل زیرزمینی بودن آن قابل رویت نیست.

وی با اشاره به اهمیت مساله محیط زیست آن را یک مساله مرتبط با بهره‌وری و نشاط مردم دانست و گفت: محیط زیست یک مساله فانتزی نیست و ارتباط مستقیم با شاخص‌های بهره‌وری و نشاط مردم دارد. پس نباید فکر کنیم که ورود به این مساله یک مساله پیش پا افتاده و درجه 2 است.

درویش با بیان اینکه از ابتدای دهه 70 نگاه به این دریاچه عوض شد، افزود: در ابتدای دهه 70 درست زمانی که این دریاچه در حال وسعت بود و مساحت از 320 هزار هکتار به 680 هزار هکتار افزایش یافته بود، برخی تصور کردند که آب شیرین در حال ورود به دریاچه‌ای شور است و از این بابت دچار نگرانی شدند.

وی با بیان اینکه نباید متهم اصلی را خشکسالی معرفی کرد، گفت: در حالی که بیش از 130 هزار حلقه چاه غیرمجاز و 72 سد بزرگ و کوچک در این مناطق احداث شده و وسعت زمین‌های کشاورزی به بیش 100 درصد افزایش یافته درست نیست که انگشت اتهام را به سمت آسمان برد و خشکسالی را مقصر وضعیت فعلی دریاچه ارومیه معرفی کرد.

درویش با اشاره به عهدنامه سال 87 گفت: باید قبول کنیم طراحی و مهندسی را باید امروز بر مبنای بوم‌شناختی این دریاچه از نو شروع کنیم.

اجازه کاهش حتی یک قطره از آب مورد نیاز کشاورزی را نمی دهیم

نادرقاضی پور ، با عرض تبریک هفته دفاع مقدس اظهارداشت: درمجلس نهم و دهم جلسات متعددی صورت گرفت ولی دولت هنوز لایحه ای در این خصوص نداده و پیگیری و پشتیبانی نکرده است دلیل این موضوع چیست؟

وی ادامه داد: نظام جمهوری اسلامی ایران توان احیای همه تالاب‌ها و دریاچه ها را دارد و در این زمینه موفق خواهد شد. موضوع ما تنها احیای دریاچه ارومیه نیست بلکه کل تالاب‌ها و حتی دریاچه زرین رود در اصفهان بوده که مدنظر ما قرار دارد.

قاضی‌پور بیان کرد: آقای محمدی‌زاده وخانم ابتکار هر دو در خصوص دریاچه ارومیه سهیم بودند که باید امروز حضور پیدا کرده و پاسخگو می‌شدند ولی نیامدند.در واقع مجوزها در زمان این دو بزرگوار صورت گرفت که ما در این راستا گلایه داریم.

وی اظهار داشت: معاون رئیس جمهور در کارگروه سهیم بوده و خود وزیر را که متهم است مسئول کرده است انتظار داریم رئیس جمهور خود به میدان بیاید چرا که این جنگ جنگ نفت نیست بلکه جنگ آب است.

نماینده مردم ارومیه گفت: 7 هزار و 48 متر نسبت به سال 84 ما کاهش آب داشته و باید بگوییم ما با کشاورزی حیات‌مان می‌گذرد که اگر دریاچه خشک شود کشاورزی نیز خشک می‌شود و همچنین نیز به مراتب شرکت‌های تولید شیر پاستوریزه و کنسرو و دیگر شرکت‌ها تعطیل می‌شود.

قاضی پور گفت: 3.5 کوچ اجباری به نقاط کشور صورت گرفته است که این نشان از عدم مدیریت مسئولان بوده در واقع عدم مدیریت مناسب مسئولان باعث خشکسالی شده است و ما راضی نیستیم که حتی یک قطره آب کشاورزی کم شود در واقع انتظار داریم راه حل عملیاتی شروع شود.

وی با بیان اینکه جلسات کارگروه به دستی برگزار نمی شود، گفت: ما عدالت می‌خواهیم و باید بگوییم که تمام مصوبات کارگروه در آذربایجان غربی انجام می‌شود که این خود بسیار مهم بوده و گام موثری است.همچنین کتاب‌هایی به چاپ رسیده که با این وجود ما شاهد هیچ اقدامی نبودیم.

نماینده مردم ارومیه گفت: باید آب ارس به دریاچه ارومیه راه پیدا کند و وزارت نیرو در این زمینه هراس نداشته باشد همچنین دستگاه‌هایی که برای ایجاد ابر خریده شده از آن استفاده کنند تا بتوانیم مشکلات را رفع کنیم ما آب می‌خواهیم آب .

قاضی پور گفت: نباید کشاورزی خشک شود و به دلیل احیای دریاچه ارومیه آب کشاورزی را استفاده کنند و به بهانه آن به جای دیگر ببرند در واقع ما راضی نیستیم آب کشاورزی کاهش یابد.

معاون محیط طبیعی سازمان محیط زیست: پر کردن دریاچه ارومیه راهکار نجات آن نیست

در پایان احمد علی کیخا معاون محیط طبیعی سازمان محیط زیست با بیان اینکه حتی اگر انگشت اتهام تمام دستگاهها در خصوص خشک شدن دریاچه ارومیه به سمت سازمان محیط زیست باشد ما از مطرح شدن محیط زیست به عنوان مسئله کلان کشور استقبال می کنیم.

به گفته وی در خصوص دریاچه ارومیه یک رویکرد این است که مقصر چه کسانی هستند که همان طور که به عوامل مختلف اشاره شد تغییرات آب و هوا که باعث کاهش 15 تا 20 درصدی نزولات در این حوزه شده یکی از عوامل است اما این تغییر اقلیم تنها در ایران اتفاق نیفتاده و در تمام جهان روی داده است اما کاری که کشورها باید بتوانند انجام دهند این است که خود را با این شرایط وفق دهند.

کیخا اظهار داشت: در حال حاضر امرار معاش بسیاری از مردم ارومیه در بخش کشاورزی با نیاز آبی 3.5 میلیارد متر مکعب یعنی کمی بیش از حقابه تالاب ارومیه است که این نشان می دهد در کشور ما هیچ هماهنگی با شرایط اقلیمی اتفاق نیفتاده و بدون توجه به مسائل زیست محیطی تنها به توسعه و کشاورزی فکر کرده ایم.

وی با بیان اینکه برخی افراد انتقال آب بین حوزه ای را راه حل نجات دریاچه ارومیه معرفی می کنند، گفت: پر کردن این دریاچه باعث از بین رفتن بحران نمی شود بلکه کاری که باید بکنیم این است که برای مدیریت بهینه آب برنامه ریزی شود چرا که هر چقدر هم آب به دریاچه برسانیم با این وضعیت مصرف، خیلی زود از بین خواهد رفت و دردی از دریاچه دوا نمی کند.

به گفته کیخا، منابع آب زیرزمینی در تمام کشورها به عنوان ذخیره آبی ملل محسوب می شود اما در کشور ما نه تنها در مورد ارومیه بلکه زاینده رود، هامون، بختگان، شادگان و دیگر تالاب ها، در آینده نزدیک به علت مصرف ذخایر آب زیرزمینی با چاه های مجاز و غیرمجاز با این مشکل روبرو خواهیم شد.

وی با اشاره به اینکه بسیاری از کارشناسان شروع بحران دریاچه ارومیه را از دوران مدیریت دکتر ابتکار معرفی می کنند، افزود: در حال حاضر نامه هایی که در آن زمان، به امضای ابتکار برای معاونت های رئیس جمهور و وزیر نیرو مبنی بر پیش بینی شرایط فعلی و از بین رفتن گونه آرتمیا به عنوان شاخص اکولوژیکی این دریاچه ارسال شده به همراه دارم که نشان می دهد از همان زمان دکتر ابتکار نسبت به این مسئله هشدار داده بود ولی کو گوش شنوا!

کیخا افزود: همان گونه که وزارت دفاع وظیفه دفاع از مرزهای کشور را دارد محیط زیست نیز وظیفه برقراری امنیت پایدار در کشور را به عهده دارد.

به گزارش خبرنگار مهر، در نظر سنجی که در این مناظره مبنی بر کاهش آب بخش کشاورزی در این حوزه انجام شد تا این لحظه 65 درصد نظر مثبت و 35 درصد نظر منفی داشتند.

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s