همبستگی‌های ناممکن در مقوله‌ی «عدالتخواهی» | مینا خانلرزاده

aks_DaneshTalabدانشطلب از «عدالتخواهان طرفدار حکومت» است: باقی مانده از نسل عدالتخواهی که عدالت را از درون ساختارهای قدرت می خواهند برقرار کنند، که البته چنین توصیفی ( از درون ساختارهای قدرت) در مورد او ساده سازی شده است و مثلا شش ماهی که این اواخر در زندان بوده را نمی‌تواند دقیقا توضیح بدهد. جایگاه طبقاتی‌اش طبقه‌ی کارگر است و منافع خودش را منافع همین طبقه (از دید خودش) می‌داند. هرچند، گاهی پروژه‌های سیاسی‌اش را در جایگاه برتری نسبت به منافعی که منافع طبقه‌ی کارگر در نظر می‌گیرد قرار می‌دهد:


همبستگی‌های ناممکن در مقوله‌ی «عدالتخواهی» | مینا خانلرزاده

پراکسیس

مثلا سال ۸۹ چند ماهی پس از انتخابات در بحثی که با هم داشتیم به او گفتم «چرا از احمدی‌نژاد دفاع می‌کنی، نمی‌دانی او از نظر اقتصادی نمونه‌ای از همان رفسنجانیسمی ست که علیه آن موضع می‌گیری؟»، پاسخ‌اش این بود که «ما همه‌ی اینها را می‌دانیم، ولی از احمدی‌نژاد دفاع می‌کنیم که اصلاح‌طلب‌ها را از قدرت اخراج کند و این کار را کرده و برای ما فعلا همین کافی ست». از طرف دیگر، او احمدی‌نژاد را تنها کسی می‌دانست که می‌تواند واقعا کاری از پیش ببرد، از آنجایی که به نظر او،‌ احمدی‌نژاد برخلاف اصلاح‌طلب‌ها رابطه‌ی مرید و مرادی با اشخاص قدرتمندتر از خودش نداشت. پیش از انتخابات سال ۸۸ وقتی از او در مورد شرایط منصور اسانلو و باقی کارگران زندانی پرسیدم، در پاسخ گفت که «آنها کارگر نیستند، کارگر مقابل مجلس اعتراض می‌کند و اعتراض‌اش را به شورای کار می‌برد». در نتیجه مبارزه‌ی عدالتخواهانه برای دانشطلب فقط از مسیرهایی که حکومت تعیین کرده و می‌کند میسر است: او بیشتر نگران برهم نریختن نظم اجتماعی ِ ساخته شده توسط حکومت است، تا نگران حقوق پایمال شده‌ی کارگران باشد. حقوقی که اتفاقا از طریق همان مسیرهای قانونی (که او اشاره می‌کند) ضایع می‌شوند و احتمال پیدایش هرگونه تحرک مستقل کارگری را سرکوب می‌کنند.
دانشطلب بخشی از هیچ پروژه‌ی حکومت (جنگ نرم، تجارت درون یا بیرون مرزی … ) نبوده، رگه‌هایی از ایده‌آلیسم در جهان بینی‌اش او را در موضع منتقد قرار می‌دهد، و همزمان مواضع ضدامپریالیستی ( ضدامپریالیسمی حول منافعِ حکومت ایران) و مواضع علیه رفسنجانیسم‌اش (و گاهی حتی اصلاح طلبیسم) (که از آگاهی اقتصادی-طبقاتی‌اش نشات می‌گیرد) رابطه‌اش با بحش‌هایی از قدرت در ایران را پیچیده می‌کند به طوری‌که گاهی در موضع توجیه‌گر قرار می‌گیرد (مثل دفاع از احمدی‌نژاد). یا عشق به حکومت یا باقی‌مانده‌هایی از یک عشق قدیمی هنوز سبب می‌شود که گاهی در نوشته‌هایش بیش از دغدغه برای حقیقت، درگیر نیت خوانی [۱] و درگیر تقسیم بندی های سیاسی (خودی و غیرخودی) [۲] بشود و براساس آن روایتی حزبی از تاریخ [۳] ارایه بدهد. او البته پراگماتیسم موجود در مواضع‌اش را انتخابی آگاهانه می‌داند: دانشطلب: «آنجا هم که دفاع کردیم نه اینکه ندانیم از چه چیزی دفاع می‌کنیم، عقل‌مان نمی‌گذاشت که بین بد و بد‌تر به دام بد‌تر بیافتیم» (پایان نقل قول). زندانی شدن دانشطلب نه از رسانه‌های داخلی (که او برخی از آنها را رفقای خودش در نظر می‌گیرد) و نه از اپوزیسیون توجه چندانی نگرفت. حتی هویت زندانی سیاسی را هم در بعضی موارد از او دریغ کرده بودند. پس از بازداشتش او را به زندان رجایی شهر بین اشرار فرستاده بودند (هرچند البته به وفور با زندانی‌های سیاسی دیگر هم همین کار را کرده‌اند)؛ و دانشطلب دلیل فرستاده شدن اش به زندان رجایی شهر را این می‌داند: «جرم من را در برگه‌ی معرفی به زندانم توهین خالی ذکر کردند و کامل ننوشتند که این توهین به مقام معظم رهبری بوده یا توهین به مسئولین نظام بوده».
در نوشته‌ای، دانشطلب زندانیان سیاسی را به دو دسته‌ی عمده تقسیم می‌کند: کسانی که زندان برایشان افتخار و ارزش محسوب می شود و زندان از آنها قهرمان می‌سازد و کسانی مثل او که زندان برایشان «توهین است، نامردی است. نه افتخاری دارد و نه آینده‌ای. از‌‌ همان طرفی که با او هم جهت بوده‌ای، از‌‌ همان ضربه خورده‌ای. انگار که از پشت خنجر خورده باشی. می‌توانی برای خودت ژست مبارزه بگیری و داد و بیداد کنی. بر فرض که عده‌ای هم آدرنالینشان بالا بزند و استقبال کنند، اما آخرش که چه؟ خودت را نمی‌توانی گول بزنی، که با این کار‌ها هیچ قدرتی سودای اصلاح پیدا نمی‌کند.» (پایان نقل قول). در همین نوشته که او دوگانه‌ای از «ما» و «آنها» می سازد، حتی تا انتهای نوشته هم دوگانه اش قابل حفظ کردن نیست و در انتهای نوشته، خواسته یا ناخواسته به دوگانه وفادار نمی‌ماند و یک طبقه‌ی جدیدی می‌سازد به عنوان «قربانی»، و «ما» و «آنها» را در همان قرار ‌می‌دهد. او در ابتدای نوشته پدیده‌ی زندانی سیاسی را («چه برای شهرت، چه برای گرفتن اقامت و پناهندگی، یا مشغول شدن به مزدبگیری رسانه‌ای») به‌طور کلی معزول می‌داند و آرمان زندانی سیاسی را نه فردای بهترِ جمعی، که فردای بهترِ شخصی در نظر می گیرد، اما در انتهای نوشته هزینه‌ی شخصی ِ پرداخت شده توسط زندانی سیاسی و منتقد را برای مبارزه چندان ناموفقیت‌آمیز در نظر نمی‌گیرد: «قربانی بهترین واژه‌ای است که می‌توانم برای اکثر جوان‌هایی که به خاطر سیاست زندان را تجربه کرده‌اند به کار ببرم. چه آ‌نهایی که دنباله‌رو قدرت‌طلبان رنگ و وارنگ شدند، و چه ما‌ها که اعتماد بی‌جا کردیم و خودمان را در ورطه‌ی هزینه‌های ناروا انداختیم. شاید سرنوشت منتقدین هم هزینه دادن برای رسوا کردن ادعاهایی باشد که برای هیچ منصفی قابل پذیرش نیست. بنابراین بدون لحاظ هزینه‌های شخصی، قربانی‌های کاملا ناموفقی هم
نبوده‌ایم.» (پایان نقل قول) اما در مصاحبه‌ای، دانشطلب به‌طور مشخص توضیح می‌دهد که «ما» یعنی کسانی که خودی در نظر می گیرد را چه کسانی شکل می دهند: «یعنی آدم‌هایی شبیه خودمان. یک سری اشتراکات در هر صورت وجود دارد که آدم‌ها را زیر عناوین متحد، جمع می‌کند. این‌ها چیزهایی است مثل دوست داشتن انقلاب. ما انقلاب اسلامی را دوست داریم. معتقد هم نیستیم که دیگران خیلی سهم بزرگی در انقلاب داشتند. انقلاب را بیشتر با رهبری امام می‌شناسیم، نه با گروه‌های سیاسی که مدعی سهم‌خواهی هستند. یک امامی بود و یک مردمی. هر چه آن امام می‌گفت انگار که از دل مردم بر می‌آمد و بر دل مردم هم می‌نشست. جنس «ما» خصیصه‌شان این است که بر رابطه‌ی امام و مردم برای پیروزی انقلاب باور دارند. باور دارند که چنین اتفاق بزرگی افتاده و تحلیل‌شان این‌طور است. می‌گویند رابطه‌ی امام و مردم حول یک سری ارزش‌های مردمی مثل عدالت بود که انقلاب را پیروز کرد. باقی هم سهم داشتند، اما سهم‌شان حاشیه‌ای بوده. این شاید بزرگترین نقطه مشترک کسانی باشد که وقتی می‌گویم «امثال ما» منظورم آن است.» (پایان نقل قول) ناگفته نماند که بسیاری از اصلاح‌طلبان (چه آنهایی که بخشی از قدرت بوده‌اند و چه فعالین سیاسی و متفکرین اصلاح‌طلب) خوانش مشابهی از انقلاب ۵۷ دارند و این روایت از انقلاب ۵۷ به هیچ وجه مختص به گروه فکری دانشطلب نمی‌شود.
دانشطلب پس از شش ماه زندان بودن‌اش نقدهای مهمی از رویکرد حکومت با هم-مسلکان‌اش نوشته، در توضیح اینکه برای حکومت افرادی دورانداختنی هستند: به عنوان مثال: دانشطلب: «این یک اخطار برای امثال ما دارد، به قول یک دوست انگار که ما تاریخ مصرف داریم. باید مصرف شویم و در خدمتشان باشیم، و اگر حاشیه‌ای غیر از این پیدا کنیم حتی اسم‌مان را هم یادشان نمی‌آید. در حیطه رسمی چنان فراموش‌مان می‌کنند که انگار وجود نداشته‌ایم. اگر در تصادف بمیریم ممکن است یادمان کنند، اما اگر با سخت‌گیری قوه قضائیه به زندان برویم نه! چارچوب فکری رسمی‌نویس‌ها فقط توجیه نهادهای نظام است، حالا یا با مطرح کردن شوک برای توجیه قتل، یا با بایکوت خبری در مورد بازداشت شدن و زندان رفتن وبلاگ نویسان هم جبهه‌ای که چارچوب‌شناس نیستند.» (پایان نقل قول)
رفیق ِ دانشطلب، کبری آسوپار، در دفاع از او و شرایطش در زندان (که روی زمین می‌خوابیده و امثال آن، ولی از هیچ رسانه ای توجه نگرفته بوده) نوشته که هم-مسلکان سیاسی‌شان فرهنگ زندانی سیاسی ندارند و به همین دلیل نتوانستند به شرایط دانشطلب کمکی بکنند: که به نوعی اعتراف می‌کند به اینکه هم-مسلکان شان عدالت‌خواهانی بوده اند که فعالیت‌هایشان منافات جدی با منافع حکومت نداشته (که این خود تناقض موجود در عدالتخواهی‌شان است) و عدم وجود زندانی سیاسی باعث عدم شکل‌گیری فرهنگ سیاسی بین آنها شده است. از طرف دیگر، نوشته‌ی کبری آسوپار به این پدیده اشاره و اعتراض می‌کند که اگر از بین هم-مسلکان‌شان کسی توسط حکومت قربانی بشود، بی‌صداترین و حاشیه‌ای‌ترین قربانی خواهد بود: کبری آسوپار: «زندان رفتن ِ ما بی‌رسانه‌های جنوب شهری ِکارگر و کارگرزاده قدر یک تیتر الجزیره و رویترز،… حتی قدر یک خبر فوری دروغ سایت بی‌بی‌سی از ممنوع‌التصویر شدن جیگر که مدیر عالی‌رتبه‌ی ضرغامی را به تکذیب وامی‌دارد، امنیت جمهوری‌اسلامی را خط‌خطی نمی‌کند؛ ..» (پایان نقل قول)
چند ماهی پیش از انتخابات سال ۸۸ که توسط دوستی با دانشطلب و همفکران «عدالتخواهش» آشنا شدم، من فکر می‌کردم که چپ باید دانشطلب‌ها را به عدالتخواهی از خارج از قدرت متمایل کند و بر سر اهدافی مترقی با آنها هم‌پیمان بشود که به اصطلاح رویکرد ضدامپریالیستی و عدالتخواهانه‌شان را مترقی و توسط استقلال از قدرت رادیکالیزه کند و در آخر با آنها اتحاد تشکیل بدهد. شکاف‌های عمیق موجود در جامعه‌ی ایران مثل دیگری ِ فرهنگی شدن بخش‌های حاشیه‌ای جامعه و نبود فضایی برای ترجمه‌ی اعتراض‌های علیه عدمِ عدالت، به عدالتخواهی ِ مستقل از حکومت، بسیاری از گروههایی که با صداقت در پی عدالت هستند را از هم گسسته است. آن سالها معتقد بودم که دانشطلب ها کمونیست‌هایی هستند که در مواردی آگاهی سیاسی کاذب داشتند: وقتی پای نقد رفسنجانیسم، گفتگوی تمدن‌های خاتمی (که به او اصطلاحا مَمَدتمدن می‌گویند)، شیفتگی بازار آزاد بین اصلاح‌طلب‌ها،‌ فلسطین-اسراییل و سیاست‌های آمریکا در منطقه بود ما یکی بودیم، ولی تعهد به اصل نظام، خوانش از انقلاب ۵۷، برخوردهای هویتی «ما» و «شما» (یا همان خودی و ناخودی)، تفاوت‌های اساسی در حوزه‌هایی مثل حقوق زنان، نقدهای به «حقوق بشر»‌شان که بیشتر سیاست زده و حول دفاع از حکومت شکل می‌گرفت و ضدامپریالیسم انتخابی و دلایل مشابه باعث شد که ذوق زدگی ام نسبت به تشابهات موجود را کم کم از دست بدهم و حوادث پس از انتخابات هم که فاصله ی عمیقی ایجاد کرد.
ممنون از نوید خزان برای لینک‌هایی که در این مورد فرستاد و بحث‌های خوبی که در این زمینه با هم کردیم.
سوم آبان‌ماه ۱۳۹۲
لینک مطالب نقل قول شده در متن:
دوست دارم باز هم وبلاگ بنویسم! (گفتگو با دانشطلب‌ پس از آزادی از زندان)
تقصیر جمهوری اسلامی نبود؛ ما فرهنگ زندانی سیاسی نداشتیم! (یادداشت کبری آسوپار)
هویت اسلامی هویتی ضدفقر است (یادداشتی از وبلاگ دانشطلب‌)

پانوشت‌ها:
[۱] موردی از نیت خوانی: زندان برای بعضی‌ها فقط هزینه نیست، سختیِ موقتی است برای آینده‌ای بهتر. هر چقدر هم که آب و تابش بدهند راه مقاصدشان ر باز‌تر می‌کند. شاید بخشی از بهانه‌هایی که برای اعتصاب غذا پیدا می‌کنند توجیه‌اش همین باشد. دوست دارند که زندان را بی‌‌‌نهایت سخت نشان بدهند، به زندان رفتن افتخار کنند، و با هر جرمی حبس را علامت ظلم مطلق و نبود آزادی بگیرند. این هم بالاخره روش آنهاست، یا شاید سرنوشتشان همین باشد.
[۲] خودی و غیرخودی: رجوع شود به مصاحبه‌ی اخیر دانشطلب در قسمتی که «ما» را توصیف می‌کند.
[۳] روایت حزبی از تاریخ: رجوع شود به خوانش دانشطلب از انقلاب ۵۷ که در این نوشته نقل قول شده است.

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s